De Franse presidentskandidaten Marine Le Pen (Front National) en Jean-Luc Mélenchon (La Franse Insoumise) debatteerden in april over kerststalletjes in gemeentehuizen. We weten inmiddels natuurlijk allang dat Macron hen beiden zowel bij de presidents- als parlementverkiezingen ruimschoots heeft verslagen, maar toen ik het fragment tegenkwam, moest ik toch wat zeggen van dit staaltje radicaal-rechtse identiteitspolitiek met een religieus fundamentalistisch sausje dat we in Europa tegenwoordig wel vaker zien.

Dit schijnbaar onbenullige onderwerp was namelijk voor Le Pen een speerpunt in haar verkiezingscampagne: zij wilde ‘in de Grondwet het recht opnemen om ons historische en culturele erfgoed te verdedigen’. Dat klinkt misschien redelijk, maar in feite – en dat had Mélenchon goed door – probeerde ze daarmee via een ogenschijnlijk onschuldig voorstel de Franse staat/samenleving een christelijke identiteit op te leggen. Dat is nogal wat in het land waar laïcité – het principe van een strikte scheiding van kerk en staat, ook wel secularisme genoemd – is uitgevonden tijdens de Franse Revolutie, die vandaag op 14 juli herdacht wordt. De revolutionaire Franse Republiek die eruit voortkwam was gestoeld op vrijheid, gelijkheid en broederschap, en schafte daarom de privileges van de geestelijkheid en adel (inclusief de koning) af en schonk iedereen de status van leek oftewel laïc en burger oftewel citoyen.

Amerikaanse toestanden

Le Pens voorstel heeft veel weg van Amerikaans christelijk-conservatief rechtse pogingen om de Verenigde Staten voor te stellen als een ‘christelijke natie’. De vraag is wat dat nou eigenlijk precies betekent. Is het land opgericht door christenen (nee)? Is de Onafhankelijkheidsverklaring en/of de Grondwet gestoeld op christelijke principes (nee)? Is het christendom de staatsgodsdienst of heeft een specifiek christelijke kerkgenootschap de status van staatskerk (nee)? Het Eerste Amendement van de Amerikaanse Grondwet verbiedt al dat soort institutionaliseringen van religie, net zoals de Franse Grondwet.

Het enige wat je eigenlijk kunt zeggen is dat toevallig een meerderheid van de Amerikaanse bevolking zich momenteel christen noemt. Maar zo heel lang zal dat naar verwachting ook niet meer duren, omdat de secularisering stevig doorzet. Daar zijn fundamentalistische christenen heel erg bang voor en dus doen ze allerlei pogingen om niet alleen het onderwijs te infiltreren met creationisme (vermomd als ‘intelligent design’), maar ook met symboolpolitiek zoals kerststallen met Maria, Jozef en het kindeke Jezus in een kribbe (bekend als ‘Nativity scenes’), christelijke kruizen, kerstbomen dan wel ‘vakantiebomen’ en stenen tafelen met de Tien Geboden op publieke terreinen zoals rechtbanken, scholen, stadhuizen en andere overheidsgebouwen te plaatsen.

Heeft niks met religie te maken

Gelukkig voeren secularistische organisaties met een beroep op het Eerste Amendement vele succesvolle rechtszaken om deze voortrekkerij van het christendom en discriminatie van anders- en ongelovigen aan te kaarten als ongrondwettig. Om een dergelijk oordeel te ontwijken proberen de christenfundamentalisten daarom te pretenderen alsof een kruis niet christelijk is, maar ‘seculier’, zodat het alsnog mag.

Diezelfde doorzichtige strategie hanteerde Le Pen toen ze beweerde dat een kerststal geen uiting van religie, maar van ‘historie’, ‘cultuur’ en ‘traditie’. Blijkbaar heeft Jezus Christus niks met het christendom te maken in de context van een kerststal in een stadhuis (maar daarbuiten wel). Net zoals dat de kreet ‘Allahu akbar’ niks met de islam te maken heeft in de context van een jihadistische aanslag (maar daarbuiten wel).
Iets later in het debat geeft Le Pen dan toch toe dat ‘het niet alléén om religie gaat’. Maar dus wel deels, en dat schendt de seculariteit van de Franse Republiek. Eigenlijk wil Le Pen hiermee terug naar het ancien régime van vóór de Revolutie, waarin de rooms-katholieke kerk de staatsgodsdienst was in Frankrijk en de clerus aanzienlijke macht had over ’s konings onderdanen. Onder het mom van het voorgestelde Grondwettelijk recht op ‘verdediging van het Franse historische en culturele erfgoed’ kun je behoorlijk enge toestanden krijgen, zoals bisschoppen die een conservatief-katholieke visie op ethische kwesties gaan afdwingen in wetgeving ‘omdat dat hoort bij de Franse cultuur’.

‘Nee mevrouw, 60% van de Fransen heeft geen religie’

Dat Le Pen op deze manier stiekem religie toch de staat in probeerde te smokkelen, kwam dan ook op Mélenchons hoon en veroordeling te staan. Zij verweet hem vervolgens ‘een hekel aan onze tradities’ te hebben. ‘Weet u veel? Misschien heb ik zelf thuis ook wel een kerststalletje, maar ik ga er niet de hele wereld mee lastigvallen,’ repliceerde Mélenchon. Kerststallen zijn prima, maar dat doe je maar thuis, niet in overheidsgebouwen. Met name het feit dat Le Pen beweerde namens het gehele Fransche Volck te spreken, dat in tegenstelling tot de Amerikanen niet eens in meerderheid christen meer is, schoot hem in het verkeerde keelgat:

‘Nee mevrouw, 60% van de Fransen heeft geen religie! Hou toch eens op over religie!
We hoeven niet mee te gaan in uw grillen, uw verzinsels en uw pogingen om uw manier van leven op te leggen aan iedereen die anders leeft.’

Hoewel beide kandidaten voor mij te extreemlinks (Mélenchon) respectievelijk te extreemrechts (Le Pen) zouden zijn geweest als ik in Frankrijk stemrecht had gehad, moet ik hier Mélenchon toch volkomen gelijk geven.

Het fragment is te vinden van 11:25 tot 13:11, voorzien van Engelse ondertiteling.

 

Foto: Jérémy-Günther-Heinz Jähnick (GFDL-1.2).
Video: CNews.